Dood: Gooni-isutaaga Somaliland iyo Puntland vs Midowga Soomaaliya

 

Dood: Gooni-isutaaga Somaliland iyo Puntland vs Midowga Soomaaliya

Hordhac

Soomaaliya waxaa ka jira dood adag oo u dhaxaysa kuwa u ololeeya gooni-isu-taagga (oo ay hoggaaminayaan Somaliland iyo Puntland) iyo kuwa ku adkeysanaya midnimada Soomaaliya (dowladda federaalka iyo inta kale ee shacabka Soomaaliyeed). Tan iyo burburkii dowladdii dhexe ee 1991, Somaliland waxay isku magacawday jamhuuriyad madax-bannaan oo 34 sano jirtay, halka inta kale ee Soomaaliya ay la daalaa-dhacaysay dagaallo sokeeye, jahawareer siyaasadeed iyo dib-u-dhis qaran. Gooni-isu-taagu waxay ku doodayaan in mudadaas dheer ay sugayeen in Soomaaliya dib cagaha isugu taagto balse ay weli fowdo iyo xasillooni-darro ka jirto. Dhanka kale, midowga taageerayaashu waxay sheegeen in burburkaas laftiisu qayb ahaan ka yimid jabkii ay ku dhigeen kuwii gooni u go’ay oo qori u qaatey dowladdii dhexe, isla markaana muddooyinkii dambe dadaal badan la galiyay badbaadinta qarankii la burburiyay.

Qoraalkan dheer waxa uu faaqidi doonaa doodaha labada dhinac, isagoo mid-mid u soo bandhigaya sheegashada gooni-isu-taaga iyo jawaabta dood-celinta ah ee midowga. Ujeeddadu waa in la lafaguro oo la debunk gareeyo dood walba oo ay soo qaataan gooni-isu-taaggu, iyada oo la adeegsanayo xaqiiqooyin taariikhi ah iyo tusaalooyin la taaban karo.

1. “34 Sanadood ayaanu Idin Sugaynay…”

Gooni-isutaaga: “34 sanadood ayaanu idin sugaynay oo aad dalka fowdo iyo dhib ku hayseen.” Somaliland iyo Puntland ayaa ku doodaya in tan iyo 1991 ay ka war sugayeen in Soomaaliya inteeda kale ay xasilloonto, balse 30+kii sano ee la soo dhaafay aysan arag wax nabad iyo nidaam ah. Waxay tusaale u soo qaadanayaan in intii Somaliland ka madax-bannaaneyd Soomaaliya ay deganaansho iyo dawlad shaqaynaysa ka hirgelisay dhulkeeda, halka koonfurta Soomaaliya ay gashay fowdo, dagaallo sokeeye, iyo argagixiso, taas oo keentay inay noqoto “dal guul-darroobay.” Xaqiiqdii, Somaliland waxaa lagu ammaanaa inay ahayd goob nabdoon oo de facto is-maamula tan iyo 1991 markii Soomaaliya inteeda kale dagaal sokeeye ku habsatay. Sidoo kale, Puntland oo ahayd maamul goboleed iskeed isku aas-aastay 1998, ayaa iyaduna xasillooni iyo horumar gaar ah sameysatay intii ay ka nabadgnayd qalalaasaha ka jiray Muqdisho iyo koonfurta dalka. Marka la eego aragtida gooni-isu-taaga, dhibaatada iyo dib u dhaca Soomaaliya ka jira sabab uma noqon karto in horumarka Somaliland iyo Puntland dib loo celiyo; waxay ku adkeysanayaan in fursad la siiyay midnimadii Soomaaliya balse ay ku hungoobeen, sidaas daraadeedna ay xaq u leeyihiin inay aayahooda ka tashadaan maadaama ay mudadaas dheer sugayeen dowlad Soomaaliyeed oo shaqeysa oo aan weli imaan.

Midowga: “Dalka oo nabad ah idinkaa qori u qaatay oo burburiyey nidaamkii; sanadahaan badan ee na sugaysaana waa annagoo ku mashquulsan nadiifinta waxaad kharibteen.” Dhinaca mideynta Soomaaliya waxa uu ku jawaabayaa in dowladdii Soomaaliya ee rayidka ahayd ee ka jirtay lixdameeyadii iyo milaterigii xukumi jiray toddobaatameeyadii ay ahaayeen kuwo dalka midaynayay ilaa intii ay ka kaceen jabhado hubeysan oo ay ka mid ahayd Somaliland ta maanta la yidhaahdo. Xukuumaddii dhexe ee Siyaad Barre dagaal kula jirtay jabhaddii SNM ee woqooyiga waxay keentay in dalka uu galo colaado ba’an, taas oo ugu dambeyn sababtay in nidaamkii dowliga ahaa dumo 1991. Midowga wuxuu leeyahay: “Run ahaantii, dalka waxaad ku eedeynaysaan fowdo iyo burbur, balse waa inaad xusuusataan in xasillooni-darradii ugu horreysay ay ka dhalatay idinkoo hubka qaatey oo jebiyey dowladnimadii jirey.” Taariikh ahaan, jabhado dhowr ah oo ay ku jiraan kuwii woqooyiga (SNM) iyo kuwa Puntland xudunteedu ahayd (SSDF) ayaa dagaallo ka bilaabay dhammaadkii 1970-meeyadii, iyagoo kaashanaya dalal deris ah (tusaale Itoobiya). Tallaabooyinkaas waxay dhabar-jab ku noqdeen midnimadii qaranka, waxaa bilowday isku dhac sababay khasaare ballaaran oo ay ka mid tahay duqeyntii Hargeysa ee 1988 iyo dagaalladii Muqdisho ka qarxay 1991.

Sidaasi darteed, midowga taageerayaashu waxay yiraahdaan “burburka annaga kaliya ma’aheenee, idinka iyo kooxihii kaleba ee hubka qaatay ayaa qayb iyo horseedba ka ahaa”. Kadib markii nidaamkii qaranku dumay, waxa na qaatay tobanaan sano oo dib u heshiisiin, la-dagaallanka qab-qablayaal iyo argagixiso, iyo dib u habeyn lagu samaynayo dowladnimada. Mudada dheer ee Somaliland sheeganayso inay “na sugeysey” waxaa run ahaantii loo qaatay in lagu mashquulsanaa nadiifinta fowdadii iyo burburkii ka dhashay goosashadiinnii iyo dagaalladiinnii, sida ay hadalka u dhigayaan dadka mideyntu. Maanta ugu dambayn, Soomaaliya waxa ay yeelatay dowlad federaal ah oo la aqoonsan yahay, dastuur qabyo ah oo federaali ah, iyo ciidan dib u xoreynaya deegaanno badan oo argagixiso ku jirtay – intaas oo dhan oo ay suuragal tahay inay ka dhignaato in wakhtigii fowdada la soo afjaray oo lagu dhiirran karo in laga wada shaqeeyo midnimada qaranka mar kale.

2. Xasilloonida Somaliland iyo Puntland vs. Koonfurta Qalalaasaha ah

Gooni-isutaaga: Somaliland waxay sheeganeysaa inay tahay meel ka badbaadday jahawareerkii Soomaaliya ka dhacay, isla markaasna mudadaas dheer dhisatay nidaam dimuqraadi ah iyo nabad dhexdeeda ah. Waxa ay qabteen dhowr doorashooyin xor ah oo madaxtooyo iyo baarlamaan ah tan iyo 2003, waxayna yeelatay hay’ado dowladeed oo shaqeeya, ciidan amniga suga, iyo diblomaasiyad aan rasmiga ahayn oo ay la yeelato wadamo shisheeye. Warbaahinta caalamka iyo falanqeeyayaal badan ayaa xusay in Somaliland ka mid tahay gobollada ugu nabdoon iyo kuwa ugu dimuqraadiyadsan Geeska Afrika, isla markaana ay ku faraxsan yihiin horumarka ay sameysatay iyada oo aan helin aqoonsi rasmi ah. Puntland iyaduna sannado badan waxay ku tallaabsatay nabad la isku halleyn karo, koboc dhaqaale oo u gaar ah, iyo in ay qayb ka noqoto dib-u-heshiisiintii dalka iyada oo hooy u noqotay shirarkii lagu dhisay dawladda federaalka (tusaale, Puntland ayaa ahayd maamulkii ugu horreeyey ee federaalka ku midoobay sanadkii 1998, iyada oo gogol-xaartay shirarkii Carta 2000 iyo Nairobi 2004).

Marka la eego doodda gooni-isu-taaga, labada gobol ee woqooyi (Somaliland iyo Puntland) ayaa tusaale u ah sida ay Soomaalidu u heli karto nabad iyo horumar marka ay iyagu iskood isku maamulaan oo aan faragelin ka imaanin xukuumado dhexe oo fashilmay. Waxay ku faanayaan in intii ay gobollada kale la tacaalayeen Al-Shabaab iyo dagaallo sokeeye, Somaliland ay dhistay maamul hufan oo leh garsoor iyo ciidammo ammaan, kuna guuleystay inay siyaasadeed ku nabadgelyo hesho muddo dheer. Arrintaas, ayey leeyihiin, waxay caddayn u tahay in ka go’iddu ay anfacday dadkooda, halka midnimadii hore u keentay oo keliya dulli iyo burbur.

Midowga: Inkasta oo la qirayo in Somaliland iyo Puntland ay ahaayeen deegaan ahaan nabdoon muddooyinkii ay Soomaaliya inteeda kale la degtay dhibaato, haddana midowga taageerayaashu waxay tilmaamayaan in xasilloonidaas woqooyigu ay ku timid iyagoo ka dhuuntay dhibaatooyinka wadareed ee dalka ka jiray, balse aysan ahayn xal waara oo dhammaan ummadda Soomaaliyeed anfaca. “Maxaad noogala qayb qaadan waydeen halgankii adkaa ee dalka lagaga sifeynayay argagixisada iyo burcad-badeedda?” ayay ku doodaan taageerayaasha midnimadu, iyagoo tilmaamaya in woqooyigu aanay wax badan ka qayb qaadan dagaalladii lagu soo celinayay kala dambeynta dalka. Sidoo kale, waxaa la xusuusinayaa in nabadda Somaliland aanay ahayn mid gebi ahaanba dhammaystiran: dhowaan waxaa ka qarxay dagaal colaadeed magaalada Laascaanood ee gobolka Sool, halkaas oo kumannaan qof ku barakaceen, boqolaalna ku dhinteen dagaal u dhexeeya ciidanka Somaliland iyo maleeshiyo beeleed deegaanka ah.

Qalalaasaha Laascaanood waxa uu muujiyey in Somaliland ay weli dhibaatooyin amni iyo mid siyaasadeed ka taagan yihiin, gaar ahaan deegaannada ay ku muransan yihiin Somaliland iyo Puntland. Beesha Dhulbahante ee deggan Sool iyo Sanaag kama qayb qaadan doorashadii ugu danbeeysay ee ka dhacda Somaliland iyagoo sheegay inay kasoo horjeedaan gooni-isu-taagga. Tani waxay keentay inay dhawaan dhisteen  maamul-goboleed cusub kaas oo la magac baxay Maamul-Goboleedka Waqooyi-Bari oo doonaya inuu noqdo federaal hoos yimaada Soomaaliya. Markaa, dood-celinta midowga waxay leedahay: “Nabadda aad sheeganaysaan xitaa dhexdiinna kama hirgelin; qaar ka mid ah beelihii woqooyi idinkaa dagaal la galay markii ay diideen gooni-isu-taaggiinna”. Intaa waxaa dheer, waxaa la sheegayaa in sumcadda Somaliland ee ahayd meel nabdoon oo dimuqraadi ah ay dhaawacday sidii ay xukuumadda Hargeysa u maareysay arrinta Laascaanood: waxay ka foojigan yihiin dalalka taageeri jiray Somaliland, waxayna walaac ka muujiyeen ciidanka Somaliland oo la sheegay inuu duqeyn ku sameeyay dad rayid ah, islamarkaasna dib u dhigay doorashooyinkii madaxtooyada ee muddaysnaa Noofembar 2022. Dalalka Midowga Yurub, UK, Maraykan iyo kuwa gobolka ayaa cadaadis saaray Somaliland inay joojiso colaadda oo ay doorasho xor ah qabato, taas oo muujinaysa in “dimuqraadiyaddii iyo nabaddii lagu sheegayay” halis ugu jirto inay la mid noqoto xaaladda kale ee Soomaaliya haddii aan la xallin khilaafaadka gudaha.

Dhinaca Soomaaliya inteeda kale, inkastoo dhibaatooyin waaweyn jireen, haddana horumar la taaban karo ayaa la sameeyay: dowlad federaal ah ayaa la dhisay, maamullo goboleedyo (Puntland, Jubaland, Koonfur Galbeed, Galmudug, Hirshabeelle) ayaa la dhisay oo dalka intiisa badan xukuma, argagixisadii Al-Shabaab waa la wiiqay, caasimaddii Muqdisho dib ayaa loo dhisay, shacabkiina waxay bilaabeen inay ku noolaadaan nolol caadi ah deegaanadii dagaalku ka dhammaaday. Waxaa xusid mudan in Soomaaliya ay dhowaan ku guuleysatay inay hesho cafis dayn caalami ah iyo in maalgashiyada shisheeye usoo jeesteen inay Soomaaliya maalgashadaan, taas oo muujinaysa inay dhabbaha saxda ah hayso. Markaa, labada woqooyi ee nabadda haystay ma ahan inay ku faanaan oo kaliya fursadda ay heleen, balse waa inay sidoo kale ka fiirsadaan inay ka mid noqdaan dadaalka dib-u-dhiska qaranka oo aysan gooni isu taag ku mashquulin.

3. Sharciyadda iyo Taariikhda: Madax-bannaani vs Midnimo

Gooni-isutaaga: Xaaladda Somaliland waa mid gaar ah oo taariikhiyan iyo sharciyanba culeys leh, sida ay sheegayaan taageerayaasha gooni-isu-taagga. Marka hore, Somaliland waxay xusuusinaysaa dadka in ay markii hore ahayd maxmiyad Ingiriis ah oo xorriyad qaadatay 26 Juun 1960, kuna dhawaaqday dawlad madax-bannaan oo la aqoonsaday (waxayna xilligaas shan maalmood la yeelatay xiriir diplomaasi ah ilaa 35 dal. Waxay markaas si iskeed ah ula midowday Soomaaliya talyaaniga ka xoroobey 1da Luulyo 1960, si loo sameeyo Jamhuuriyaddii Soomaaliyeed ee midaysnayd. Haddaba, gooni-isu-taagga Somaliland wuxuu ku doodaa in midnimadaas 1960 ahayd mid isku day ah oo fashilantay, maadaama 30-kii sano ee xigtay ay woqooyigu la kulantay takoorkii siyaasadeed iyo tacaddiyo ba’an.

Xusuusta ugu xanuunka badneyd waa xasuuqyadii lagu sameeyay shacabka woqooyi xilligii kaligii taliyihii Siyaad Barre, gaar ahaan duqeyntii ciidamada dowladda ee Hargeysa iyo Burco 1988 oo la tilmaamo in kumannaan rayid ah ku dhinteen. Marka la eego aragtida gooni-goosatada, tacaddiyadaas joogtada ah waxay meesha ka saareen heshiiskii midnimo ee 1960, iyaga oo xaq u siinaya dadka Somaliland inay ka baxaan midnimadii lagu hungoobay. Qareennada u doodda Somaliland waxay adeegsadaan mabda’a “gooni-isu-taag bogatin ah (remedial secession)” oo sheegaya in bulsho la gumaaday oo la midabtacay ay xaq u yeelan karto inay si xaq ah uga tagto waddan ay hoos joogto. Waxa kale oo ay daliil ahaan u soo qaataan qoddobka ah in Somaliland buuxisay dhammaan shuruudihii qaranimo ee caalamiga ah, sida kuwa lagu xusay Heshiiskii Montevideo ee 1933: dad iyo dhul qeexan, dowlad shaqeyneysa, iyo karti ay la macaamili karto dalalka kale. Xaqiiqdii, Somaliland waxay leedahay xuduudihii gumeysiga Ingiriiska oo ay dib u soo ceshatay, dadkii degenaa dhulkaas oo badankoodu doonaya gooni-isu-taag, iyo dowlad hawl kar ah oo muddadaa dheer amniga iyo adeegyada bulshada ka shaqeyneysay.

Sidaas darteed, waxay ku doodayaan in Somaliland aysan ahayn “gobol iska go’ay” balse ay tahay “dal dib u soo ceshaday madax-bannaanidiisii” markii midowgii lagu hungoobay. Sharciga caalamiga ah, ayay leeyihiin, wuxuu oggolaan karaa kala tag aan rabsho lahayn haddii shuruudahan buuxaan, gaar ahaan maadaama Somaliland hore loo aqoonsaday, dadkiisuna dhibaato weyn ka soo gaadhay midnimadii.

Midowga: Dhanka midnimada waxay ku adkeysanayaan in inkastoo tacaddiyo dhacay, haddana xalka saxda ah uusan ahayn kala go’een ku dhacda si hal dhinac ah (unilateral secession). Waxaa la xusuusinayaa in Afrika oo dhan la isku waafaqay in aan waxba laga beddelin xuduudihii gumeysiga (uti possidetis), taas oo saldhig u ah nabadda iyo xasilloonida Qaaradda. Haddii maanta Somaliland la aqoonsado, waxaa loo arkayaa inay dhiirri-gelin u noqon karto dhaqdhaqaaqyo kale oo gooni-isu-taag ah oo ka aloosan Geeska Afrika iyo meelo kale. Midowga Afrika (AU) iyo dowladaha gobolka sida Itoobiya, Jabuuti iyo Kiiniya ayaa cabsi ka qaba in aqoonsiga Somaliland uu dhibaato ka abuuri karo dalalkooda ama deriskooda, maadaama ay iyaguba leeyihiin qowmiyado iyo gobollo u hanqal taagaya gooni isku taag. Siyaasiyiinta taageera midnimada waxay farta ku fiiqayaan in “dismembering a country isn’t something that can be done unilaterally” sida uu sheegay Abdirashid Hashi oo ah aqoonyahan Soomaaliyeed. Sidaasi darteed, halka Somaliland isku halleynayso dood sharci ah oo ku saabsan “xuquuq ay u leedahay inay gooni isku taagto,” waxaa dhab ahaan jira miisaaniyad siyaasadeed oo ka culus oo ah in beesha caalamku ka baqayso inay jabiso midnimada Soomaaliya.

Xaaladda Somaliland looma arko mid ka soo baxaysa waxa sharcigu oggolaanayo, balse waa arrin siyaasadeed oo u baahan wadahadal iyo is-afgarad. Waxaa tusaale cad u ah in dhowaan markii Israel ay isku dayday inay aqoonsato Somaliland, si weyn looga soo horjeestay: Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa tallaabadaas ku tilmaantay mid sharci-darro ah oo gardarro ku ah qarannimada Soomaaliyeed, kuna hanjabtay inay adeegsan doonto dhammaan tallaabooyinka diblomaasiyadeed iyo sharci ee lagama maarmaanka u ah difaaca midnimada iyo xuduudaha Soomaaliya. Midowga Yurub, Jaamacadda Carabta, Ururka IGAD iyo Midowga Afrika dhammaantood waxay isku raaceen in la xushmeeyo midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya, una baaqeen Somaliland iyo Muqdisho in ay miiska wadahadalka ku xaliyaan khilaafaadkooda halkii go’itaan lagu degdegi lahaa. Xitaa dalalka deriska ah sida Masar, Turkiga iyo Itoobiya waxay si cad u cambaareeyeen wax kasta oo wiiqi kara midnimada Soomaaliya, iyaga oo ku tilmaamay tallaabo kasta oo lagu aqoonsado qayb ka mid ah Soomaaliya mid khatar ku ah nabadda iyo xasilloonida gobolka. Taasi waxay muujineysaa in aan la helin wax aqbal ah oo gooni-isu-taagga Somaliland uga imaanaya dunida inteeda badan – qadiyaddaas waxaa loo arkaa inay tahay mid khuseysa dhammaan Qaranka Soomaaliyeed ee saameynaya deriska, markaa go’itaanku ma noqon karo go’aan hal dhinac ah oo la aqbalo.

Waxaa kale oo midowga taageerayaashu tilmaamayaan in tacaddiyadii dhacay – sida xasuuqyadii woqooyi – ay ahaayeen falal uu geystay nidaam kaligii talis ah (dowladdii milatariga), kaas oo tacaddi iyo cadaadis u geystay guud ahaan shacabkii Soomaaliyeed ee gobollada kala duwan. “Haddaan gobol walba oo dhib lagu hayo gooni isu taago, Soomaaliya guudkeeda cidina kuma soo harteen” ayay yiraahdaan, iyaga oo daliil u soo qaadanaya in gobolladii dhexe iyo koonfureed ee dalka (sida Muqdisho, Jubbooyinka, Baay/Bakool, iwm) ay iyaguna la kulmeen burbur iyo dagaallo sokeeye oo aanay cidna gooni ula aadin. Xalku wuxuu ahaa in wadahadal iyo dib u heshiisiin lagu dhiso federaal cusub oo xaqiisa siiya maamul kasta oo gobol ah. Dowladda federaalka ayaa in badan ku celcelisay inay diyaar u tahay wadaxaajood ay Somaliland ku heli karto “xuquuq siyaasadeed oo gaar ah” sida mansabyada ugu sarreeya ee qaranka oo qayb lagu siiyo, xorriyad maamul oo ballaaran iyo in la xuso xaqiiqda taariikhiga ah ee Somaliland. Marar badan shirar ayaa la isugu yimid (London 2012, Istanbul 2013, Jabuuti 2020 iwm) si Somaliland iyo Federaalka Soomaaliya uga wadahadlaan mustaqbalka, walina albaabadu way furan yihiin. Midowga Yurub ayaa ku boorriyay in labada dhinac ay yeeshaan “wadahadal macno leh oo lagu xalliyo khilaafaadka muddada dheer taagan” halkii go’aan hal dhinac ah la qaadan lahaa.

Marka la eego aragtida midowga, waddada sharciga ah waa in shacabka Soomaaliyeed guud ahaan – oo ay ku jiraan kuwa reer Somaliland – ay si wadareed ah ugu heshiiyaan mustaqbalka dalka, ama loo maro afti guud oo qaran haddii loo baahdo. Go’itaan si iskii ah uga yimaada hal dhinac waxa uu jebinayaa qarannimada dalkii 1960 midaysan lagu aas-aasay, waana ku xad-gudub sharciyada caalamiga ah iyo dastuurka Soomaaliya (1960 iyo kan ku-meelgaarka ah ee 2012 labaduba midnimada ayay damaanad qaadayaan). Sidaas darteed, dood-celinta midowga waa: In kasta oo Somaliland leedahay tabashooyin waa weyn oo laga fahmi karo dhinaca shucuureed, haddana go’itaanku waa waddo halis ah oo aan sharciyan sax ahayn; xal waxa laga gaari karaa oo keliya iyadoo la adkeeyo isla xisaabtanka federaalka oo xaqsoor u sameeya dadka reer woqooyi.

4. Rabitaanka Shacabka iyo Mustaqbalka Midnimada

Gooni-isutaaga: Markay timaado codka shacabka, Somaliland waxay leedahay aqlabiyadda dadka deegaankaasi waa ay go’aansadeen inay aayahooda ka tashadaan. Tusaale ahaan, sannadkii 2001 ayay Somaliland qabatay afti ay ku sheegtay in 97% dadkii reer Somaliland ee codday ay taageereen dastuurka cusub ee Somaliland oo horseedaya madax-bannaanida. Taasi waxay muujinaysaa, sida ay yiraahdaan, in “shacabka Somaliland ka quustay midnimadii Soomaaliyeed”. Sidoo kale, waxaa la arkaa in jiilalka cusub ee ku barbaaray Somaliland 30-kii sano ee la soo dhaafay aysan marnaba arag wax faa’iido ah oo ay midnimo u leedahay, maadaama ay nabad iyo nolol ku haysteen Somaliland goonideeda. Waxaa jira astaamo qaran oo ay sameysteen (calan, lacag, baasaboor, calan-saarka iyo dabaaldegga18ka May iwm) iyo dhaqammo dawladnimo oo u gaar ah, taas oo sii xoojinaysa aqoonsiga dadka ee ah “annagu Somaliland ayaanu nahay”.

Intaas waxaa dheer, gooni-isu-taaggu waxay dood ahaan isu barbar dhigaan Somaliland iyo Puntland iyo gobollada kale: Puntland iyadu gooni-isu-taag ma dalban, laakiin marar badan waxay ku hanjabtay in haddii federaalku xaqooda duudsiyo ay iyaduna dariiqeeda qaadan doonto. Tusaale, 2021 Puntland waxay qaadacday qaar ka mid ah go’aanadii dowladda federaalka waxayna isku dayday inay “is-maquuniso” ilaa dastuurka laga saxayo. Tani waxay muujinaysaa, sida ay gooni-isu-taaggu qabaan, in xitaa gobollada isku hadhay Soomaaliya aysan ku qanacsanayn habka wax loo wado, oo uu jira dareen guud oo ah in dowlad dhexe oo xooggan la isku halayn karin. Marka la eego Somaliland, waxay leeyihiin rabitaan dadweyne oo xooggan ayaa naga go’an, mana jiri doonto cid awood u leh inay xoog ku muquuniso shacab dareenkooda caddeeyey. “Haddii nalagu qasbo midnimo, halis baa ka iman karta” ayay leeyihiin, iyaga oo ula jeeda in iskudhac hor leh iyo dhibaato laga dhaxli karo haddii la diido rabitaanka dadka Somaliland. Sidaa darteed, waxaa doodooda ka mid ah in loo baahan yahay in caalamku ixtiraamo rabitaankaas, si lamid ah sida loo ictiraafay dalal badan oo ka go’ay kuwii ay hore uga tirsanaayeen marka ay dadkoodu doortaan (tusaale, Suudaan/Koonfur Suudaan iwm).

Midowga: Markay timaado rabitaanka shacabka, taageerayaasha midnimada waxay dood-celin ahaan ku sheegayaan in aragtida ah “dhamaan reer Somaliland waxay doonayaan gooni-isu-taag” ay tahay mid qayb ahaan fududeysan oo aan ka tarjumayn xaqiiqada dhulka taalla. Marka hore, sida kor ku xusan, beelaha qaar ee woqooyi sida Dhulbahante iyo Warsangeli (dega gobollada Sool, Sanaag iyo Buuhoodle) marnaba qalbiga kuma haynin in la go’o; intooda badanna weligoodba waxay u arkayeen Somaliland inay tahay qadiyad hal beel ku xooggan tahay (beesha Isaaq), halka iyagu ka mid ahaayeen beelihii taageersanaa midnimadii Soomaaliya 1960-kii iyo weliba kuwa qayb libaax leh ka qaatay dib u dhiska federaalka (tusaale, Daraawiishtii SSC-Khaatumo ee hadda dagaalka kula jirta Somaliland waxay ku dhawaaqeen inay dib ugu noqdaan Soomaaliya hoosteed.

Xitaa gudaha Somaliland lafteeda, weli lama helin fursad dhab ah oo dadka looga helo xog aragtiyeed ku saabsan mustaqbalkooda marka laga reebo aftidii 2001 oo aheyd mid Somaliland isku aqoonsaneysay dastuurkeeda – taas oo aanay joogin kormeerayaal caalami ah mana ahayn afti ay qeyb ka ahaayeen dadka ka soo jeeda beelaha diiddan gooni isu-taagga (maadaama aanay doorashooyinka ka qeybgelin). Sidaas darteed, midowga wuxuu leeyahay: “Ma dhici karto in go’aan masiiri ah oo saameynaya Soomaali oo dhan la yiraahdo hal dhinac ayaa gaadhay asaga oo xitaa dadka deegaanka oo dhan aysan isku raacsanayn”. Haddii run laga hadlo, shacabka Soomaaliyeed guud ahaan waxay weli xasuustaan isku-daygii midnimada iyo himiladii ahayd Soomaali weyn, waana arrin ku sugan maskaxdooda. In kastoo duruufo adag jireen, haddana wada dhalashada, diinta, iyo dhaqanka ayaa ah kuwo ka dhaxeya shacabka reer woqooyi iyo kuwa reer koonfureed – si kale haddii loo dhigo, isku dan ayay ka wada yihiin oo si siman ayay uga faa’iidi karaan midnimo ammaan ah. Waxaa kale oo midowga taageerayaashu diiradda saarayaan in Somaliland aysan ku koobnayn oo kaliya beesha hal degaan; tusaale ahaan, magaalada Boosaaso ee Puntland ama caasimadda Muqdisho waxaa deggan kumannaan qof oo asal ahaan kasoo jeeda Somaliland (beelaha woqooyi), kuwaas oo iyagu qayb ka ah Soomaaliya inteeda kale. Miyaa la kala jari karaa xiriirkaas iyo isku dhex-milankaas bulsho?

Taasi waxay keeni doontaa kala yaac iyo kala irdhow aysan dadka Soomaaliyeed aqbali karin, sida ay qabaaan dadka midnimada ku adkeysanaya. Sababtoo ah, qofka Soomaaliga uma kala soocna xukuumad iyo xiriir bulsho, oo haddaan ku tiraahdid laba dawladood ayaan kala nahay, balse aan wada macaamilno, taas kaama uu yeelayo. Arrinkiisu waxay u dhexeysaa 1 ilaa 0, labadaa mid uun kala dooro. Si kastaba, taa bedelkeeda, waxa la tilmaamayaa in habka federaalka loo maray xalinta tabashooyinka gobollada uu yahay waddada saxda ah: Puntland iyo dowlad goboleedyada kale waxay caddeeyeen in iyaga oo Soomaaliya wadajir ah ku jira ay haddana heli karaan xuquuqdooda iyo ismaamul muhiim ah. Puntland gaar ahaan waxay marar badan ku celcelisay inaysan marnaba ka go’i doonin Soomaaliya inteeda kale, balse ay dalbanayso in si cadaalad ah wax loo qaybiyo oo awood-qaybsiga loo xadido si waafaqsan dastuurka federaalka.

Markaa, haddii Somaliland ay soo laabato oo ay qayb ka noqoto federaalka, waxaa la hubaa inay heli doonto maqaam sharafeed siyaasadeed (sida Madaxweyne ama Ra’iisul Wasaare oo loo dooran karo qof reer Somaliland ah) iyo maamul-hoosaad buuxa oo u dhigmi kara dawlad rasmi ah oo xubinta ka ah federaalka. Arrintaasi waxay dammaanad qaadi lahayd in dhaqankooda iyo nidaamkooda dawladnimo ee ay dhisteen la ilaalin doono, isla markaana xuquuqdooda la dhowri doono – iyada oo aan loo baahnayn in calanka buluugga ah la beddelo balse ay tahay in laga wada hoos shaqeeyo.

Intaa waxaa dheer, midowga taageerayaashu waxay sheegayaan in mustaqbalka fog ee gobolka ay danta Soomaalidu ku jirto midnimo, maadaama caqabadaha waaweyn ee haysta (sida saboolnimada, amni-darrada, saamayn shisheeye) aysan gobol yar oo gooni ahi xallin karin. Somaliland way ku mahadsan tahay xasilinteeda, balse haddii ay go’do waxa ka dhalan kara inay lumiso qayb ka mid ah garabkii dhaqaale iyo siyaasadeed ee ay ka heli jirtay Soomaaliweyn. Dhowr dal oo reer Galbeed ah ayaa horey ugu tixgeliyey Somaliland inay tahay “model region” laakiin hadda waxaa taas meesha ka saartay colaadaha Laascaanood iyo Boorame, taas oo dhaawac weyn u geysatay sumcaddaas.

Sida uu sheegay falanqeeye Matthew Gordon, haddii Somaliland luminayso nabaddii iyo dimuqraadiyaddii lagu yiqiin, beesha caalamku waxay ula macaamili doontaa sidii inay ka mid tahay maamullada federaalka ee Soomaaliya oo kale – taasoo micnaheedu tahay in faa’iidadii dheerayd ee ay heli jirtay ay meesha ka bixi doonto. Markaa waxaa habboon, ayay leeyihiin dadku, in laga shaqeeyo dib u mideynta Soomaaliya si wadajir loogu helo aqoonsi iyo awood siyaasadeed oo weyn. “Waa inaan gacmaha is-qabsanno intii aan kala tagi lahayn” ayaa laga dhawaajinayaa, iyadoo la xusuusinayo in nolosha maanta ka jirta dunida ee gees walba isku xiran aanay saamaxayn kala qeybsanaan dheeraad ah. Xaaladda Lascanood ayaa tusaale inoogu filan: dad walaalo ah oo Soomaali ah ayaa ku dagaallamaya xuduudo iyo maamulo ay kala taageersan yihiin, halka cadawgoodii guud (fikir ahaan, saboolnimada, argagixisada, iyo saameynta shisheeye) uu hoosta ka fiirinayo. Haddaba midnimadu ma aha oo keliya arrin shucuureed, ee waa mid pragmatic ah – Soomaalidu waa inay mid noqdaan si ay u badbaadaan, dawlad xoog lehna u helaan, sida ay ku doodayaan taageerayaasha midowga.

Gunaanad

Ugu dambayntii, doodahan dheer ee u dhexeeya gooni-isu-taagga Somaliland/Puntland iyo midnimada Soomaaliya waxay muujinayaan laba aragtiyood oo iska soo horjeeda: mid ka soo horjeeda midnimadii dalkan jirtay ee 1960-kii kuna doodaya in la hantiyey waayo-aragnimo cusub oo lagu heli karo qaranimo cusub, iyo mid ku doodaya in qaranimadii la burburiyey dib loo shirinayo oo aan la oggolaan karin in qayb ka mid ah si gooni ah uga baxdo. Sheegasho kasta oo ay soo bandhigeen gooni-isu-taagayaasha – laga bilaabo “waqti badan ayaan sugnay, idinka ayaa fowdo waday” illaa “annagaa nabad iyo dimuqraadiyad haysta, idinkaa qas iyo musuq ku jiro” iyo “xuquuq baan u leenahay inaan baxno” – waxaa mid kasta ka hor yimid jawaab adag oo ka imaneysa dhinaca midnimada oo muujineysa dhinacyo kale oo xaqiiqda ka mid ah.

Marka si hoose loo eego, Somaliland iyo Puntland shaki la’aan waxa ay xaq u leeyihiin tabashooyinkoodii taariikheed iyo hamigooda in deegaannadoodu horumar gaadhaan; hase yeeshee, waxa weli taagan su’aasha ah ma dan baa ugu jirta Soomaalida kala qo-qobnaan rasmi ah?. Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo shacab badan oo Soomaaliyeed ayaa aaminsan in jawaabtu tahay maya, dani uguma jirto, waxaana markhaati u ah taageerada ballaaran ee beesha caalamku u muujisay midnimada iyo wadajirka Soomaaliya.

Taasi macnaheedu ma aha in arrinta Somaliland la iska indha-tirayo, balse waxa la isku raacsan yahay in xalka ugu habboon uu ku jiro wadahadal dhexmara Somaliland iyo Soomaaliya oo daacad ah. Haddii la isku afgaran waayo, laga yaabee in mustaqbalka la gaadhi doono marxalad loo baahan yahay in la weydiiyo shacabka Soomaaliyeed taladooda (tusaale ahaan afti qaran oo la oggol yahay natiijadeeda). Ilaa waqtigaas la gaadhayo, waxa muhiim ah in la wado dadaallada dib-u-heshiisiineed iyo dhismaha hay’adaha federaalka si ay u abuuraan nidaam caddaalad ku dhisan oo cid walba ku qanacsan tahay.

Ugu dambeyntii, dooddan waxay muujisay in qodob kasta oo ay soo qaadaan gooni-isu-taaggu aan la dhaafi karin is-barbar taag cad oo ka imanaya dhinaca midnimada. Somaliland iyo Puntland waxa ay soo bandhigeen waayo-aragnimooyin gaar ah, balse midowga Soomaaliya waxa uu xusuusinayaa in qaranimada Soomaaliyeed ay tahay mid ka weyn duruufaha gobolo dhowr ah oo keliya. “Gooni-isu-taag guul kuma gaadhi karno” ayaa ah hal-ku-dhigga ka soo baxaya doodda midowga – taas oo micnaheedu tahay in shacabka Soomaaliyeed oo dhami ay masiirkooda guusha ku xiran tahay isku duubni, walaaltinimo iyo in la saxo khaladaadkii hore iyada oo aan la burburin jiritaankii qaran ee ay aabayaashood ku heshiyeen.