Saxwada Islaamka: Mashruuc Riyo Ahaa Mise Mashiin Taariikhda La Dagaallamay?

 

Marka la yiraahdo “saxwada Islaamka” dad badan waxay uga jeedaan kacdoonkii wacyi-diimeed iyo siyaasadeed ee ku fiday dunida Muslimka kaddib burburkii nidaamkii Cusmaaniyiinta, gaar ahaan kaddib baabi’inta khilaafadii Cusmaaniyiinta 3 Maarso 1924. Qaar kalena waxay si gaar ah ugu xiraan “al-Sahwa al-Islamiyya” ee Khaliijka (gaar ahaan Sacuudiga) oo ka soo baxay 1960meeyadii, kuna kacay awood weyn 1980meeyadii. Labada macne—mid guud iyo mid gaar ah—waxay wadaagaan hal xudun: rabitaanka in Islam loo rogo mashruuc dib-u-habayn bulsho iyo dawladnimo, oo aan ku ekaan camal shakhsiyeed.

Qoraalkan waxa uu isku dayayaa inuu si xirfadaysan, balse si adag u difaaco dooddan: saxwadii qaabkeedii caanka ahaa maanta “way dhimatay”—fikir ahaan, saamayn ahaan, siyaasad ahaan, bulsho ahaan iyo dhaqaale ahaan. “Dhimatey” halkan macnaheedu ma aha in diintu hoos u dhacday ama dadka Muslimiinta ah ay dhammaadeen; macnaheedu waa in mashruucii saxwada—sida uu u naqshaysnaa—uusan soo saarin nidaam shaqeeya oo maanta iyo berriba qabsada. Waxa uu noqday riyo ku xayiran tagtada, oo marar badan ku burburtay imtixaankii dawlad-dhiska, bulsho-dhiska, iyo dhaqaale-dhiska.

Waxaa halkan ku jira saddex tiir oo waaweyn:
(1) fashil fikir oo salka ku haya ku dhegganaansho “past” iyo ka harid “present/future”;
(2) fashil siyaasadeed oo u dhexeeya waayo-aragnimo doorasho oo burburtay, iyo meelaha qaarkood oo ay ka dhalatay xagjirnimo/argagixiso;
(3) fashil bulsho iyo dhaqaale oo ah in aan la dhalin jiil aqoon iyo xirfad dhisa, isla markaana aan la keenin nidaamyo musuq-celin, wax-soo-saar iyo hufnaan abuura.

1) Fashilka fikirka: saxwadu “past” bay ku xayirnayd, “present” iyo “future” bay seegtay—halkaas ayay shil fool-ka-fool ah kula gashay “Waqtiga”

Doodda ugu culus ee ku saabsan dhimashada saxwada waa tan: saxwadu waxay gashay dagaal ayan awoodin inay ku guulaysato—dagaal ay la gashay giraanta waqtiga. Shaaga waqtigu horay buu u rogmayaa: su’aalaha qarannimo, muwaadinimo, hay’ado dowladeed, dhaqaale caalami ah, tignoolaji, waxbarasho, iyo shuruuc casri ah ayaa si joogto ah u soo kordhaya. Saxwadii caanka ahayd—gaar ahaan wajigeedii siyaasadda—marar badan waxay u dhaqantay sidii mashruuc isku dayaya inuu “gadaal u jiido” waqtiga, oo uu tagtadii u rogo qorshe diyaar ah, halka maanta iyo berriba ay u aragtay jid keliya oo shalay lagu gaadho.

Taasi ma aha in tagtadu aanay qiimo lahayn. Taariikhdu waa xusuusta ummad. Khilaafaduna waa qaab dawladnimo oo taariikh ahaan Muslimiintu soo mareen, isla markaana 1924 si rasmi ah loo baabi’iyay. Laakiin marka “khilaafada” loo rogo yool buuxa oo aan ka dambayn nidaam, waxa dhacda in qaabka loo qaato sidii qiyamka. Halkii laga qaadan lahaa qiyamka waaweyn—caddaalad, mas’uuliyad, la xisaabtan, karaamo, iyo daryeel bulshada—lagana dhisi lahaa hay’ado casri ah oo qiyamkaas dhaqan gelinaya, waxaa la isku mashquuliyaa “soo celin khilaafada laftigeeda.” Taas oo aan suurtagal ahayn!

Halkaas ayaa dooddaani ka bilaabmaysaa: haddii fikirku solid yahay, dulduleel laga soo galo way yaraanaysaa. Dadku mararka qaar way khaldanaan karaan; qabyaalad, danaysi, iyo musuqba mar walba way jiri karaan. Fikir “adag” waxa uu adkaantiisa ka muujiyaa marka uu dhiso difaacyo xakameeya khaladka dadka: habraac, shuruuc, hay’ado kala xukuma, iyo la xisaabtan. Saxwada badanaa waxay ku tiirsanayd “akhlaaq shakhsi” (in qofku toosnaado) iyadoo aan u beddelin “akhlaaq hay’adeed” (in nidaamku toosnaado). Markaa danaysi iyo qabyaalad ma aha oo keliya “wax dibadda ka yimid”; waa wax helay meel uu ka soo galo, maxaa yeelay albaabbada nidaamka lama dhisin.

Waxaa xitaa ka sii daran: marka mashruucu ka dhigo “tagtadii” sawir muqaddas ah oo la soo celinayo, waxa si fudud u dhalan kara danayste jahwareersan: qof hadalka ummadda ku hadla, balse ku shaqeeya dano shakhsi. Wuxuu isku qaldaa yoolka qofka iyo yoolka qaranka; wuxuu u arkaa ururkii ama jamaacaddii jaranjaro uu ku gaaro magac, awood, ama dhaqaale. Taasi badanaa ma aha kaliya “dhibaato akhlaaqeed”; waa cillad naqshadeed: mashruuc aan lahayn xeerar cad iyo xisaabtan, qof walba wuxuu ugu dhex milmaa sidii uu doono.

Japan iyo Germany: burbur dhammeystiran ka dib 1945, sidee bay u doorteen “future” halkii ay ka dooran lahaayeen “past”?

Japan waxaa lagu dhuftay bambooyin atomik ah Hiroshima 6 Agoosto 1945 iyo Nagasaki 9 Agoosto 1945, kaddibna Japan waxay si rasmi ah u shaacisay is-dhiibid 15 Agoosto 1945, waxaana si rasmi ah loo saxiixay 2 Sebtembar 1945. Intaas kaddib, Maraykanka oo hoggaamiyay xulafada ayaa Japan u sameeyay maamul kumeelgaar ah iyo dib-u-habayn ballaaran 1945–1952.

Germany-na, gaar ahaan Galbeedka Germany, waxa la xusuustaa “Wirtschaftswunder” (mucjisadii dhaqaalaha) ee 1950meeyadii, taas oo cilmi-baarisyadu inta badan ku xiraan currency reform iyo ka qaadista price controls ee 1948—gaar ahaan dib-u-habayntii lacagta ee 20 Juun 1948 oo saldhig u noqotay soo kabashada.

Su’aashu waa: maxaa ka dhigay inay ka koraan burburka iyagoo aan ku mashquulin “dib-u-soo-celin shalay,” balse ku guulaysta “qaabayn berri”?

Jawaabta ugu dhow ee maqaalkeennu u baahan yahay waa tan: waxay doorteen nidaam, mustqbal-dhisid, shaqo, iyo hay’ado—ma dooran “khudbad” iyo “riyadii hore.” Japan waxay gashay dib-u-dhis ka tarjumaya in qaranku ku badbaado aqoon, maamulka hay’adaha, iyo dhaqaale shaqeeya; dib-u-habayntu waxay gaartay dhinacyo siyaasadeed, dhaqaale, iyo bulsho. Germany-na, doodaha dhaqaaleyahannadu waxay muujiyeen in “mucjisadu” ku dhisnayd beddelidda nidaamka suuqyada, xakamaynta, iyo dib-u-habaynta lacagta—wax la taaban karo.

Dadyowga horumaray waxay xoogga saaraan ficil iyo wax la taaban karo, halka innaga marar badan aan ku hakanno “calaamul qalb”—adduunka niyadda—iyadoo aan niyaddaas loogu beddelin nidaam iyo hufnaan.

Tani waa meesha “ikhlaas” uu ka noqdo eray ay saxwadu ku dhacday. Ikhlaas haddii uu noqdo keliya camal qalbi—“niyad wanaagsan”—wuu fiican yahay, balse waxba ma ilaaliyo. Japan iyo Germany (iyo dalal badan oo kale) waxay u rogeen daacadnimada qaab shaqo: musuq-diid, hufnaan, waqti ilaalin, tayayn, iyo xirfad. Saxwo badan waxay ku dhaqantay si ka soo horjeedda: qof la musuq galay ayaa haddana lagu ammaanaa “ikhlaas” maxaa yeelay garkiisa oo weyn ama safka hore ayuu ku tukanayaa. Halka bulshadu u baahan tahay in la yiraahdo: Salaaddu adiga ayay kuu wanaagsan tahay; bulshada waxa wax u tara waa daacadnimada aad ku dhiseyso hay’ad, shaqo, iyo xisaabtan.

Marka saxwada “tagtada” ay ka dhigato ujeeddo, waxay la dagaallantaa waqtiga. Waqtiguna lama la dagaallami karo. Waqtiga kaliya waa lala shaqeeyaa: maanta iyo berriba ayaa la galaa, qiyamkana waxaa loo rogaa nidaam.

2) Siyaasad ahaan: saxwadu ma soo saarin “hal dal” oo ku guulaystay nidaam siyaasadeed oo waara—fursadihii koobnaana way burbureen; meelo kalena xagjirnimo ayaa ka dhalatay

Siyaasadda marka laga hadlayo, dadka qaar waxay yiraahdaan: saxwada waxaa dilay “cabburin,” “faragelin shisheeye,” iyo “nidaamyo militari.” Taasi qayb bay ka tahay xaqiiqda. Laakiin maqaalkeennu waxa uu ku doodayaa: xitaa marka fursad la helay, saxwadu ma muujin awood dawlad-dhis iyo qaran-dhis oo joogto noqota.

Masar: guul doorasho → 13 bilood kaddibna xukunka waa laga tuuray

Masar, kacdoonkii 2011 kaddib, Ikhwaanul Muslimiin iyo xisbigii la socday waxay gaareen meel ay awood doorasho ku heleen. Mohamed Morsi waxaa lagu dhawaaqay inuu ku guulaystay doorashadii madaxtinimo 24 Juun 2012, waxaana la dhaariyay 30 Juun 2012. Laakiin 3 Luulyo 2013 ciidanka ayaa xilka ka tuuray Morsi.

Fashilka halkan kaliya ma aha “afgambi ayaa dhacay.” Waa su’aal ballaaran: maxaa saxwada (Islamiyiinta siyaasadeed) u diiday inay dhisto isbahaysi qaran, inay maareyso khilaafka gudaha, oo ay u yeelato dawlad-aqoon (statecraft) ka baxsan koox? Markay arrimahaas ku yaraato, nidaam kasta oo adag ama milatari wuxuu helayaa sabab uu bulshada ugu qanciyo in “waxba ma shaqaynayaan,” kuna noqdo awood urursi.

Aljeeriya: doorasho la joojiyay → dagaal sokeeye → kooxo argagixiso oo aad u xagjir ah

Aljeeriya, doorashadii baarlamaanka ee 26 Diseembar 1991 wareeggii koowaad, FIS (Islamic Salvation Front) waxay ku guulaysatay aqlabiyad weyn, laakiin 11 Janaayo 1992 ciidanka ayaa farageliyay, geeddi-socodkii doorashadana waa la joojiyay, taas oo noqotay bilowga dagaalkii sokeeye. Dagaalkaas gudihiisa, waxa ka soo baxay kooxo hubaysan; kuwa ugu xagjirsanna waxaa ka mid noqday GIA, oo Qaramada Midoobay ku xustay inay 1993 bilowday olole argagixiso oo muuqda, isla markaana caan ku noqotay bartilmaameed aan kala sooc lahayn oo rayidka ah.

Halkan waa meesha “dhalashada argagixisada Islaamka” uu si macno leh ugu xirmayo doodda saxwada: marka albaabbada siyaasadda la xiro ama ay ku burburto kala-maamul-aqoon, qaar ka mid ah jiilasha niyad-jabka ah waxay u leexdaan fikrad ah “xalka keliya waa xoog.” Ma aha in saxwo kastaa argagixiso tahay, balse fashilka mashruuca iyo jawiga cabburintu waxay noqdaan ciidda ay xagjirnimadu ku baxdo.

Tuuniisiya: “model” la filayay → dib u noqosho awood urursi

Tuuniisiya waxaa muddo loo arkayay tusaale ay Islaamiyiin siyaasadeed iyo nidaam xisbiyo ku wada jiri karaan. Laakiin 25 Luulyo 2021, Madaxweyne Kais Saied wuxuu eryay Ra’iisul Wasaare Hichem Mechichi, wuxuuna hakiyay baarlamaanka isagoo adeegsanaya qodob dastuuri ah (Article 80) iyo xaalad degdeg ah—tallaabooyin badan oo gudaha iyo dibaddaba lagu tilmaamay “power grab.” Wixii ka dambeeyay, xasilloonidii dimuqraadiyadeed way sii liidatay, waxaana 2025 Reuters werisay xukuno culus oo lagu riday mucaarad (13 ilaa 66 sano) iyadoo eedeymo “shirqool” ah la adeegsanayo, arrintaas oo mucaaradku u arkaan ol’ole lagu aamusiinayo.

Marka saddexdan tusaale la isku geeyo (Masar, Aljeeriya, Tuuniisiya), waxa aad helaysaa hal sawir: saxwadu ma soo saarin hal dal oo “nidaamka siyaasiga Islaamka” ku guulaystay muddo dheer oo hay’adihiisu taagan yihiin. Mar haddii guul kooban la helay, ama waa la riixay, ama waa ay is burburisay, ama waxay ku dhamaatay awood urursi.

Sidee “argagixiso Islaami ah” uga dhalataa jawigan?

Marka laga hadlayo argagixisada, waa in si anshax iyo cilmi leh loo kala saaraa: Islamiyiin siyaasadeed ≠ argagixiso. Laakiin sidoo kale waa in la qiraa xiriirka: marka mashruucii siyaasadeed ee “Islamic governance” uu noqdo riyo aan hay’ado lahayn, ama uu ku fashilmo ama lagu burburiyo, qayb ka mid ah dadka xamaasadda badan waxay u wareegaan jihada rabshadda.

Tusaale taariikhi ah oo la hubin karo: Madaxweyne Anwar Sadat waxaa la dilay 6 Oktoobar 1981, waxaana AP ku sheegtay in ay dileen xubno ka tirsan Egyptian Islamic Jihad intii uu daawanayay dabaal-deg ciidan.  Falkaas wuxuu astaan u noqday sida fikir siyaasadeed oo xumaada uu mararka qaar ugu biyo shubo “jabhad hubaysan” oo dawladnimada u aragta cadow la tooganayo.

Dhanka shabakadaynta caalamiga ah, Encyclopaedia Britannica waxay al-Qaacidda ku qeexday urur “militant Islamist” ah oo la aasaasay dabayaaqadii 1980meeyadii oo ka soo bilaabmay shabakad taageero u ahayd dagaalkii Afgaanistaan ee Soofiyeetka. Taasina waxay muujinaysaa habka “cadhada siyaasadeed + dagaallo + riyo dib-u-soo-celin tagto” ay u dhalin karto ururro hubaysan.

Marka la eego aragtida maqaalka, farriinta muhiimka ahi waa tan: marka saxwadu ku fashilanto inay noqoto mashruuc dawlad iyo bulsho dhisa, waxa banaanaada laba waddo oo xun: (1) in militari/awood urursi soo laabto, (2) in xagjirnimo hubaysan meelaha qaarkood ka dhalato. Labaduba waxay sii dilaan riyadii saxwada.

3) Bulsho ahaan: saxwadu way kicisay, balse ma dhisin; jiil “wacyi sare leh” oo waara ma dhalin (ama ma sii waarin)

Bulsho ahaan saxwadu waxay lahayd awood aan la dhayalsan karin: waxay si degdeg ah u abuuri jirtay “mobilization”—masjido buuxsamay, muxaadarooyin, ururro arday, samafal, iyo dareen ah “aqoonsi diimeed.” Laakiin su’aasha halkan taagan waa mid ka qoto dheer: saamayntaasi ma noqotay mid dhalisa jiil aqoon iyo xirfad leh oo fikradda sii qaada, mise waxay ahayd hir shucuur ah oo siyaasado, cabburin, iyo niyad jab ku dhamaada?

Meelo badan, waxa muuqata in saxwadu ku yaraatay afar arrimood oo bulsho dhis u muhiim ah:

Midda koowaad waa hay’ad-dhis la’aan. Bulsho horumar maku gaari karto “dad qumman” oo keliya; waxay ku istaagtaa hay’ado wacyiga la jaanqaadaya oo qofka quman uu ku shaqeeyo oo khaladkiisa xaddida. Saxwadu waxay kor u qaaday shakhsi-toosin, oo aakhiro diyaar u ah; balse ma aysan samayn nidaamyo hufnaan iyo xisaabtan leh oo ka hortaga musuq, eex, iyo qabyaalad.

Midda labaad waa qof-ku-tiirsanaan. Dhaqdhaqaaqyo badan waxay ku xirmeen hal cod, hal shakhsi, ama hal jamaaco; marka hoggaamiye la xiro, la eryo, ama la cabburiyo, ama la dilo, amaba uu dhintaba, awooddii bulshada ee fikraddaasi way yaraataa. Jiil waara wuxuu ka dhashaa manhaj si joogto ah isku cusboonaysiinaya, cilmi, hay’ado waxbarasho, iyo dhaxal fikri ah—ma ka dhasho oo keliya khudbad iyo xamaasad.

Midda saddexaad waa luqad kala-qaybin badan. Bulsho dhisiddu waxay u baahan tahay “muwaadinimo”: in la helo qandaraas bulsho oo wadaag ah, in kala-duwanaanshaha lagu maareeyo sharci, iyo in “annaga/iyaga” aan laga dhigin xuddun. Meelo badan saxwadu waxay ku badatay luqad cadow-sawir iyo kala-sooc; taasina waxay kicisaa dareen, balse waxay wiiqdaa wada-nooleynta qaran. Sababtoo ah, suurtagal ma’aha in bulshada oo dhan ay qaadato fikirka Saxwada, taasna way ku adkaatay Islaamiyiinta inay liqaan in dad badani diideen fikirkooda, oo ka doorbiday arragtiyo kale. Taas oo sababtay in Islaamiyiintu ay colaadsadaan dadkii fikirkooda diiday, marar badan gaalaysiiyaan oo diinta ka saaraan, mararka qaarna ayba shirqoolaan; oo dilaan.

Midda afraad waa wacyi sare oo aan xirfad la socon. Jiil wacyi sare leh ma aha jiil keliya “diinta yaqaan” ama “xamaasad leh”; waa jiil aqoon qoto dheer leh oo fahma diinta iyo dunida casriga ah, isla markaana leh xirfad uu wax ku dhiso: maamulka, dhaqaalaha, tiknoolajiga, caafimaadka, injineernimada, cilmi-baarista, iyo adeegyada bulshada. Marka la eego natiijooyinka, saxwadu inta badan waxay soo saartay dad ku fiican “doodda” iyo “khudbadda,” laakiin ku liita “hay’ad-dhiska.” Taasi waa sababta loo arkayo in aysan saxwadu dhalin jiil diyaar u ah inuu fikradda sii xanbaaro isagoo ku qancay natiijadeeda.

Halkaan ayaa faallada “ikhlas” ka noqotaa xudun: dib-u-dhis bulsho wuxuu u baahan yahay ikhlaas la taaban karo—musuq-diid, shaqo-jaceyl, waqti-ilaalin, iyo xil-kasnimo—halkii uu ka noqon lahaa arrin niyadda lagu camiro, kadibna qof walba uu dib ugu laabto caadooyinkii burburka keeni jiray. Saxwadu marar badan “daacadnimada” waxay ku koobtay “niyad,” halka ummadaha soo kabanaya ay u rogeen “hab shaqo.”

4) Dhaqaale ahaan: ma jirto aragti wax-soosaar iyo hufnaan keenta oo saxwadu si waara u tijaabisay

Qaran haddii uu rabo inuu istaago, siyaasadda keliya kuma istaago; waxa uu ku istaagaa dhaqaalaha. Haddii saxwadu ahayd mashruuc dhisaya “nidaam Islaami ah,” waxa laga filayay in ay keento qorshe dhaqaale oo wax-soo-saar leh: shaqo abuur, warshadayn, nidaam maaliyadeed, canshuur iyo adeegyo, iyo musuq-xakamayn.

Laakiin saxwada badankeed waxa ka xoog badnaa oo tamartooda ay isugu geeyeen su’aalaha “xalaal/xaaraan” iyo “aqoonsi, hebel/heblaayo waa wadaad/wadaadad” halka ay ka tabar yarayd: sida loo dhiso wax-soo-saarka, loo horumariyo tayada waxbarashada, loo kordhiyo xirfadda shaqaalaha, loona dhiso hufnaan miisaaniyadeed. Marka qoyska, shaqada, iyo suuqu ay la kulmaan musuq, eex, iyo qabyaalad, qofku wuxuu u leexdaa qaraabo iyo koox; taasina waxay burburisaa fikir kasta oo caddaalad sheeganaya. Sidaas darteed, “qabyaalad iyo danaysi baa soo galay” waa run—laakiin waxa ka sii run badan: waxay soo galeen sababtoo ah nidaamkii ka hor istaagi lahaa lama dhisin.

Gunaanad: “Way dhimatay” maxay ka dhigan tahay—maxaase laga dhaxli karaa?

Haddii aan si kooban u adkeyno aragtida maqaalkan: saxwadii caanka ahayd waxay ku dhimatay shil ay la gashay Waqtiga. Waxay isku dayday inay dib u kaxayso giraanta waqtiga, halkii ay ka aqbali lahayd in waqtigu horay u socdo, lagana dhiso nidaam maanta shaqeeya oo berriba qaada. Japan iyo Germany waxay ka soo kabsadeen burburkii 1945 iyagoo doorbiday nidaam, hufnaan, iyo shaqo la taaban karo; ma dooran “riyo tagtay.”

Siyaasad ahaan, saxwadu ma soo bandhigin hal tusaale oo waara oo nidaamkeedu guulaystay; Masar (2012–2013) waxay noqotay fursad kooban oo burburtay, Aljeeriya (1991–1992) waxay isu rogtay dagaal sokeeye, Tuuniisiya (2021 wixii ka dambeeyay) waxay u leexatay awood urursi iyo cabburin sii kordhaysa. Meelo kalena, niyad-jabkii, dagaalladii, iyo luqadihii xagjirka ahaa waxay ka qayb qaateen jawi ay ka dhex dhalan karto argagixiso—laga bilaabo dilkii Sadat 1981 ilaa shabakadaynta ururro militanti ah dabayaaqadii 1980meeyadii.

Bulsho ahaan iyo dhaqaale ahaan, saxwadu way kicisay, balse ma dhisin: ma dhalin jiil “wacyi sare” oo xirfad iyo hay’ado dhisa, ma dhalin nidaam musuq xakameeya, mana keenin aragti dhaqaale oo wax-soo-saar iyo horumar waara dhalisa.

Haddaba, haddii aan doonayno in dooddu noqoto mid dheelitiran, hal qodob ayaa muhiim ah: dhimashada saxwadu ma aha dhammaadka qiyamka Islaamka; waa dhammaadka qaabkii saxwadu u naqshaysnayd. Su’aasha berrito waa mid cusub: ma dhalan karaa wacyi cusub oo aan la dagaallamin waqtiga—oo qaata qiyamka, kana dhiga nidaam, shaqo, aqoon, iyo hufnaan?